Khi so sánh các chương trình đầu tư định cư, phần lớn tài liệu nói về hộ chiếu, thuế và đi lại. Với gia đình có con trong độ tuổi mười tới mười tám, có một con số thường lớn hơn tất cả những thứ đó: chênh lệch học phí giữa sinh viên quốc tế và sinh viên có tư cách cư trú.
Cơ chế chung
Gần như mọi nước có hệ thống giáo dục công đều phân biệt hai mức học phí:
Mức nội địa — cho công dân, và ở phần lớn nước là cả thường trú nhân, đôi khi cả người có thẻ cư trú dài hạn sau một thời gian nhất định.
Mức quốc tế — cho người không thuộc nhóm trên.
Khoảng cách giữa hai mức không phải vài phần trăm. Ở nhiều nước là gấp hai tới bốn lần, và với một số ngành ở một số nước còn cao hơn.
Nhân với bốn năm đại học, rồi nhân với số con — con số này thường vượt cả mức đầu tư của một chương trình cư trú.
Ba mô hình khác nhau đáng biết
Châu Âu lục địa. Nhiều nước có học phí đại học công rất thấp hoặc gần như không có với người trong nhóm nội địa, kể cả sinh viên đến từ các nước Liên minh Châu Âu khác. Đây là lý do một thẻ cư trú châu Âu có giá trị tài chính vượt xa con số học phí thuần.
Nhưng phải kiểm hai chi tiết: người có thẻ cư trú có được tính mức nội địa hay không, và cần bao lâu cư trú trước khi đủ điều kiện. Câu trả lời khác nhau giữa các nước và các trường.
Anh, Mỹ, Úc, Canada. Chênh lệch giữa mức nội địa và quốc tế lớn, và ngay cả mức nội địa cũng cao. Ở Mỹ có thêm một tầng: trường công của một bang thường có mức riêng cho người cư trú tại bang đó, thấp hơn mức cho người từ bang khác.
Châu Á. Singapore, Hồng Kông, Nhật, Hàn đều có chênh lệch, nhưng cơ chế và mức độ khác nhau nhiều. Học phí gốc thường thấp hơn Anh Mỹ.
Ba điều cần kiểm mà tài liệu bán hàng ít nói
Tư cách cư trú của cha mẹ có tự chuyển cho con không. Không phải luôn luôn. Nhiều nước có quy định riêng về việc con phụ thuộc đủ điều kiện học phí nội địa hay không, và có thể yêu cầu con tự đáp ứng thời gian cư trú.
Thời gian đủ điều kiện. Có nước tính ngay khi có thẻ cư trú, có nước yêu cầu ba năm cư trú thực tế trước khi vào đại học. Nếu con anh chị mười bảy tuổi và chương trình cần ba năm, con số học phí nội địa không dùng được kịp.
Con qua 18 hoặc 21 tuổi. Nhiều chương trình chỉ tính con là người phụ thuộc tới một tuổi nhất định. Qua tuổi đó, con có thể mất tư cách và mất luôn mức học phí nội địa. Đây là chỗ nhiều gia đình nhận ra quá muộn.
Bậc phổ thông cũng có chênh lệch
Ít được nhắc hơn nhưng ảnh hưởng ngay:
Trường công ở phần lớn nước miễn học phí hoặc thu rất thấp cho người có tư cách cư trú, và thường không nhận người không có tư cách.
Trường quốc tế thu học phí cao và không phụ thuộc tư cách cư trú. Nhiều gia đình chuyển sang nước mới rồi vẫn cho con học trường quốc tế vì rào cản ngôn ngữ, nghĩa là không tiết kiệm được phần này.
Đây là chi phí nên tính vào ngân sách thật, không phải giả định là sẽ tiết kiệm được.
Mặt bất lợi cần cân nhắc
Rào cản ngôn ngữ. Học phí nội địa thường đi kèm việc học bằng ngôn ngữ bản địa. Đại học công ở Bồ Đào Nha, Hungary, Nhật hay Hàn phần lớn dạy bằng tiếng bản địa. Có chương trình dạy bằng tiếng Anh nhưng thường ít hơn và có thể có mức học phí khác.
Con có muốn không. Chuyển một đứa trẻ mười lăm tuổi sang hệ thống giáo dục khác, ngôn ngữ khác, mất bạn bè — đây là chi phí không tính bằng tiền nhưng là chi phí thật. Nhiều gia đình bỏ qua phần này khi lập kế hoạch.
Chất lượng không tự động cao hơn. Đại học công ở một nước phát triển không nhất thiết tốt hơn trường tốt ở Việt Nam trong mọi ngành. So sánh nên ở mức ngành và trường cụ thể, không ở mức quốc gia.
Cách tính cho trường hợp của mình
Bước 1 — xác định con sẽ vào đại học năm nào, và học ngành gì nếu đã có định hướng.
Bước 2 — chọn ba tới năm trường cụ thể ở nước đang cân nhắc. Tra học phí mức nội địa và mức quốc tế trên trang của chính trường, không qua trung gian.
Bước 3 — tra điều kiện để được tính mức nội địa: cần tư cách gì, cần bao lâu cư trú, con phụ thuộc có được tính hay phải tự đáp ứng.
Bước 4 — nhân chênh lệch với số năm và số con. Đó là giá trị tài chính thật của tư cách cư trú với gia đình anh chị.
Nếu con số ở bước 4 tương đương hoặc vượt mức đầu tư của chương trình, phép tính đã khác hẳn so với khi chỉ nhìn vào hộ chiếu và số nước miễn visa.