Có ba khái niệm hay bị gộp thành một, và gộp sai gây hậu quả tài chính thật:
Quốc tịch — anh chị mang hộ chiếu nước nào.
Cư trú pháp lý — anh chị được phép sống ở nước nào.
Cư trú thuế — anh chị phải khai và nộp thuế ở nước nào.
Ba thứ này không nhất thiết trùng nhau. Một người có thể mang hộ chiếu Grenada, có thẻ cư trú Bồ Đào Nha, mà vẫn là đối tượng cư trú thuế của Việt Nam. Và ngược lại.
Cư trú thuế xác định thế nào
Mỗi nước có tiêu chí riêng, nhưng phần lớn dùng một hoặc nhiều trong bốn nhóm sau:
Số ngày có mặt. Ngưỡng phổ biến là 183 ngày trong một năm, nhưng không phải nước nào cũng dùng con số này, và cách đếm cũng khác nhau — có nước tính năm dương lịch, có nước tính 12 tháng liên tục.
Nơi ở thường xuyên. Có nhà để ở, thuê hoặc mua, sẵn sàng sử dụng.
Trung tâm lợi ích sống. Gia đình ở đâu, con học ở đâu, tài sản chính ở đâu, hoạt động kinh doanh ở đâu.
Quốc tịch. Rất ít nước dùng tiêu chí này, nhưng Mỹ là ngoại lệ lớn: công dân và thường trú nhân Mỹ phải khai thuế thu nhập toàn cầu bất kể sống ở đâu. Đây là điều nhiều người tính đường sang Mỹ không lường trước.
Hệ quả thực tế: có thể là đối tượng cư trú thuế của hai nước cùng lúc
Đây không phải trường hợp hiếm. Nó xảy ra khi anh chị ở nước mới đủ ngày để thành cư trú thuế ở đó, mà vẫn giữ nhà, gia đình và kinh doanh ở Việt Nam.
Khi đó cùng một khoản thu nhập có thể bị hai nước cùng đòi quyền đánh thuế.
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giải quyết được, nhưng không tự động
Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần với nhiều nước. Các hiệp định này có quy tắc phân định để xác định một người là đối tượng cư trú thuế của nước nào khi cả hai đều đòi quyền.
Hai điều cần biết:
Không phải nước nào cũng có hiệp định với Việt Nam. Nhiều nước Caribbean và một số lãnh thổ không có. Không có hiệp định thì không có cơ chế phân định, và rủi ro bị đánh thuế hai lần là thật.
Hiệp định không tự áp dụng. Phải khai, phải chứng minh, phải xin giấy chứng nhận cư trú thuế từ cơ quan thuế. Không làm thủ tục thì hiệp định không giúp gì.
Bốn tình huống thường gặp
Có hộ chiếu Caribbean nhưng vẫn sống ở Việt Nam. Thường không thay đổi tình trạng thuế — vẫn là đối tượng cư trú thuế Việt Nam. Hộ chiếu thứ hai dùng để đi lại, không tự tạo nghĩa vụ thuế mới.
Có thẻ cư trú châu Âu nhưng chỉ sang bảy ngày mỗi năm. Đây là mô hình của golden visa Bồ Đào Nha. Thường không thành cư trú thuế ở nước đó, nhưng phải kiểm quy định cụ thể — một số nước có ngưỡng thấp hơn dự kiến.
Chuyển cả gia đình sang sống. Đây là lúc tình trạng thuế đổi thật. Cần lập kế hoạch trước khi chuyển, không phải sau.
Có thẻ xanh Mỹ. Nghĩa vụ khai thuế thu nhập toàn cầu với Mỹ bắt đầu ngay, kể cả khi chưa sang sống. Đây là điểm cần bàn với chuyên gia thuế trước khi nộp hồ sơ, không phải sau khi có thẻ.
Những chi phí định kỳ không ai nói trước
Kế toán và tư vấn thuế hằng năm ở nước mới. Với người có thu nhập ở nhiều nước, đây là khoản định kỳ đáng kể, không phải chi phí một lần.
Khai báo tài sản nước ngoài. Nhiều nước yêu cầu người cư trú thuế khai báo tài khoản và tài sản ở nước ngoài, có mức phạt nặng nếu không khai.
Chi phí tuân thủ khi có nhiều tư cách. Càng nhiều tư cách càng nhiều nghĩa vụ khai báo, kể cả khi số thuế phải nộp bằng không.
Điều chúng tôi không làm
Chúng tôi không tư vấn thuế, và không nên tư vấn. Đây là lĩnh vực cần người có chuyên môn và chịu trách nhiệm nghề nghiệp về ý kiến của mình.
Chúng tôi cũng không hỗ trợ các cấu trúc nhằm che giấu thu nhập hoặc tài sản. Ngoài chuyện đúng sai, các cơ chế trao đổi thông tin tài chính tự động giữa các nước đã hoạt động nhiều năm, nên những cấu trúc kiểu đó ngày càng dễ bị phát hiện.
Ba câu hỏi nên đặt trước khi ký bất cứ hợp đồng nào
Chương trình này có làm tôi thành đối tượng cư trú thuế ở nước đó không, và ở mức nào?
Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần với nước đó không?
Sau khi có giấy tờ, mỗi năm tôi phát sinh nghĩa vụ khai báo gì và chi phí tuân thủ khoảng bao nhiêu?
Đơn vị tư vấn di trú trả lời được câu một và hai. Câu ba nên hỏi chuyên gia thuế, và nên hỏi trước khi xuống tiền.
Người bán nói "cái đó không ảnh hưởng gì đâu" mà không hỏi gì về cơ cấu thu nhập và tài sản của anh chị là người chưa từng xử lý hậu quả của việc này.